Zdrowie, godność, dyskryminacja, altruizm i cały blok o oddawaniu krwi, szpiku i narządach. Dużo definicji i jeszcze więcej liczb, które lubią wyskoczyć na sprawdzianie, więc jest osobny generator, który pyta tylko o nie.
12 działów5 generatorów bez końca59 fiszekquiz na 49 pytańok. 45 min
Czym jest zdrowie
Pierwszy punkt działu. Trzy definicje, które trzeba umieć prawie dosłownie: edukacja zdrowotna, zdrowie według WHO i alfabetyzm zdrowotny.
Edukacja zdrowotna to proces, którego celem jest rozwijanie wiedzy, umiejętności i kompetencji umożliwiających człowiekowi świadome dbanie o zdrowie. Nie ogranicza się do przekazywania informacji o chorobach.
Sześć celów edukacji zdrowotnej
rozumienie czynników wpływających na zdrowie
podejmowanie świadomych decyzji zdrowotnych
kształtowanie zachowań sprzyjających zdrowiu
korzystanie z systemu ochrony zdrowia
rozpoznawanie zagrożeń dla zdrowia
krytyczna ocena informacji dotyczących zdrowia
Istotą edukacji zdrowotnej jest przygotowanie człowieka do podejmowania decyzji dotyczących własnego zdrowia oraz zdrowia innych osób. Ten ostatni fragment łatwo pominąć, a właśnie on łączy ten punkt z całą resztą działu o altruizmie.
Zdrowie jako pojęcie wielowymiarowe
Definicja WHO, do nauczenia na pamięć: zdrowie to stan pełnego dobrostanu fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko brak choroby lub niepełnosprawności.
Kluczowe jest to zdanie: zdrowie nie jest jedynie brakiem choroby. Można nie mieć żadnej diagnozy i jednocześnie nie być zdrowym, jeśli brakuje dobrostanu psychicznego albo społecznego.
Wymiar fizyczny
Sprawne działanie organizmu: brak choroby, prawidłowa praca narządów, kondycja, sen, odżywianie.
Wymiar psychiczny
Umiejętność radzenia sobie z emocjami i stresem, poczucie własnej wartości, zdolność myślenia i uczenia się.
Wymiar społeczny
Dobre relacje z innymi, umiejętność współdziałania, pełnienie ról w rodzinie, szkole i pracy, poczucie przynależności.
Czego WHO nie mówi
Definicja wymienia trzy wymiary. Jeśli w zadaniu pojawi się czwarty, np. duchowy, to już rozszerzenie, a nie klasyczna definicja WHO.
Alfabetyzm zdrowotny (health literacy)
To wiedza, umiejętności i kompetencje potrzebne do korzystania z informacji i usług związanych ze zdrowiem. Ma cztery etapy, zawsze w tej kolejności. Kliknij, żeby zobaczyć, co oznacza każdy z nich.
Nierówności w zdrowiu
Nierówności w zdrowiu to różnice w stanie zdrowia, dostępie do opieki zdrowotnej i szansach na długie życie, które występują między różnymi grupami ludzi.
Ze względu na co się pojawiają:
miejsce zamieszkania (wieś kontra miasto, region kraju)
poziom wykształcenia
dochody
płeć
pochodzenie etniczne
zawód
Zapamiętaj trzy słowa z definicji: stan zdrowia, dostęp do opieki, szanse na długie życie. Zadanie często brzmi „czego dotyczą nierówności w zdrowiu” i chodzi właśnie o te trzy rzeczy, a nie o listę przyczyn.
Godność i dyskryminacja
Drugi punkt działu. Tu najważniejsze jest jedno słowo: nienaruszalna. I lista cech chronionych, bo ona wraca w każdym zadaniu o dyskryminacji.
godność człowiekapojęcie podstawowe dla całego działuPoczucie wartości przysługujące człowiekowi, które nakazuje postępowanie według ważnych zasad ogólnoludzkich.
Godność jest nienaruszalna. To znaczy, że nie można jej odebrać nawet wtedy, gdy ktoś się myli, błądzi, ma inne poglądy, inny styl życia czy wygląd.
Najczęstsze pytanie z tego punktu: co znaczy, że godność jest nienaruszalna. Odpowiedź: przysługuje każdemu człowiekowi zawsze, niezależnie od jego zachowania, poglądów, wyglądu i tego, czy się myli. Nie da się jej stracić ani zasłużyć.
dyskryminacjadefinicja z notatki
Traktowanie jakiejś osoby lub grupy osób mniej przychylnie niż innych lub ograniczanie ich praw ze względu na ich pewną cechę, wyznawane poglądy albo religię.
Cechy chronione
Cechy chronione to cechy, których nie można używać jako podstawy do gorszego traktowania. Jest ich dziewięć i warto je znać z listy.
płeć
wiek
niepełnosprawność
pochodzenie etniczne i narodowe
wyznanie lub bezwyznaniowość
orientacja seksualna
poglądy polityczne
sytuacja rodzinna
sytuacja majątkowa
Jak to zapamiętać: to są cechy, których człowiek albo nie wybiera (płeć, wiek, niepełnosprawność, pochodzenie), albo które należą do sfery jego wolności (wyznanie, poglądy, orientacja, sytuacja rodzinna i majątkowa). Jedno i drugie jest poza oceną pracodawcy czy nauczyciela.
Generator: czy to cecha chroniona
Formy dyskryminacji
Cztery pojęcia, z czego dwa pierwsze są najtrudniejsze, bo różnica między nimi jest subtelna. Generator na dole rzuca przykładami, aż przestanie być subtelna.
Dyskryminacja bezpośrednia
osoba jest traktowana gorzej niż inna osoba w porównywalnej sytuacji, ze względu na określoną cechę chronioną
jest widoczna od razu, wprost
powód gorszego traktowania jest jawny
Przykłady z notatki:
Nie zatrudniono osoby po pięćdziesiątce, bo wolą młodszych ludzi.
Obniżenie wynagrodzenia kobiecie za tę samą pracę, którą wykonuje mężczyzna.
Odmowa wynajęcia mieszkania ze względu na pochodzenie etniczne.
Dyskryminacja pośrednia
forma dyskryminacji, która nie jest od razu oczywista
ma miejsce, gdy pozornie neutralne przepisy, kryteria lub praktyki stawiają pewne osoby w niekorzystnej sytuacji ze względu na cechę chronioną
nikt nikogo nie wyklucza wprost, a skutek jest taki sam
Przykłady z notatki:
Firma mieści się w budynku bez windy, a stanowisko wymaga dostępu na piętro: osoby z niepełnosprawnością ruchową są w praktyce wykluczone z rekrutacji.
Organizowanie spotkań służbowych wyłącznie poza godzinami pracy, co wyklucza osoby opiekujące się rodziną.
Nieformalna zasada w grupie, że trzeba mieć drogie ubrania, by być akceptowanym.
Test, który rozstrzyga w sekundę: zapytaj, czy przepis albo decyzja wprost mówi o cesze chronionej. Jeśli tak, to bezpośrednia. Jeśli reguła brzmi neutralnie i dopiero jej skutek uderza w jakąś grupę, to pośrednia.
mowa nienawiścihate speechWypowiedzi lub treści, które obrażają, poniżają albo nawołują do przemocy lub nienawiści wobec osób lub grup ze względu na pewną cechę, np. rasę, religię czy orientację.
Jej celem jest szerzenie nienawiści, pogardy lub strachu wobec innych ludzi tylko dlatego, że są jacyś. Może pojawić się w internecie, w mediach i w rozmowie.
wykluczenie społeczneskutek, a nie zachowanie
Sytuacja, w której dana osoba lub grupa nie ma pełnego dostępu do normalnego życia społecznego: do edukacji, pracy, ochrony zdrowia, kultury czy udziału w życiu wspólnoty.
Różnica wobec dyskryminacji: dyskryminacja to czyn (ktoś kogoś gorzej traktuje), a wykluczenie to stan, w jakim ta osoba się znajduje. Dyskryminacja często prowadzi do wykluczenia.
Generator: rozpoznaj formę
Skutki dyskryminacji i postawy
Skutki dzielą się na indywidualne i zbiorowe, i właśnie o ten podział pytają. Potem siedem postaw, które dyskryminacji przeciwdziałają.
Indywidualne (dla osoby dyskryminowanej)
Obniżona samoocena i poczucie własnej wartości — osoba zaczyna wierzyć, że jest gorsza
Stres, depresja, problemy psychiczne — życie w ciągłym lęku lub poczuciu odrzucenia
Brak dostępu do edukacji, pracy lub opieki zdrowotnej — ograniczone szanse na rozwój osobisty i zawodowy
Izolacja społeczna — osoba wycofuje się z kontaktów, czuje się samotna
Trudności finansowe — dyskryminacja w zatrudnieniu może prowadzić do ubóstwa
Zbiorowe (dla całej społeczności)
Podziały i konflikty społeczne — napięcia między grupami, protesty, przemoc
Zmniejszenie zaufania społecznego — ludzie przestają ufać instytucjom i sobie nawzajem
Marnowanie potencjału ludzi — dyskryminowani nie mogą wykorzystać talentów i umiejętności
Pogorszenie wizerunku kraju lub instytucji — dyskryminacja szkodzi reputacji państwa albo firmy
Wzrost biedy i wykluczenia społecznego
Posortuj skutki
Kliknij skutek, potem kosz, do którego należy.
Postawy przeciwdziałające dyskryminacji
Siedem postaw z notatki. Trzy pierwsze mają własne definicje i to o nie pytają najczęściej.
Dopasuj postawę do definicji
Nie pomyl asertywności z agresją: asertywność to wyrażanie własnego zdania i obrona swoich praw bez naruszania praw innych osób. Ta końcówka definicji jest tym, co odróżnia ją od agresji, i właśnie ona bywa punktowana.
Altruizm i postawy prospołeczne
Trzeci punkt działu i wstęp do całej reszty: transplantologii, krwiodawstwa i wolontariatu.
altruizmłac. alter = drugi, inny
Postawa, w której człowiek działa z myślą o dobru drugiego człowieka, nie oczekując niczego w zamian.
postawy prospołeczne wobec zdrowiadefinicja z notatki
Zachowania i działania ukierunkowane na pomaganie innym ludziom, bez oczekiwania na nagrodę. W kontekście zdrowia oznacza to, że dbamy nie tylko o własne zdrowie, ale też troszczymy się o zdrowie innych.
Słowo klucz w obu definicjach:bez oczekiwania nagrody. Jeśli ktoś pomaga, licząc na zapłatę, pochwałę albo punkty do rekrutacji, to nie jest altruizm w sensie, o który pyta ten dział.
Cztery obszary postaw prospołecznych
Kampanie profilaktyczne, które warto znać z nazwy
kampania
czego dotyczy
Różowa Wstążka
rak piersi
Movember
rak jąder i rak prostaty (listopadowe wąsy)
Bieg po zdrowie
kampania antytytoniowa
Te trzy nazwy są wymienione w notatce z przykładami, więc mogą pojawić się jako zadanie typu „połącz kampanię z problemem zdrowotnym”. Trzy pary, darmowe punkty.
Transplantologia
Definicja, co się przeszczepia i dwa rodzaje dawców. Krótki punkt, ale z kilkoma rzeczami, które trzeba podać precyzyjnie.
transplantologiadefinicja z notatkiDział medycyny zajmujący się przeszczepianiem narządów, tkanek i komórek w celu ratowania życia i poprawy zdrowia pacjentów.
Co się przeszczepia
Narządy
serce, nerki, wątroba
Tkanki
skóra, rogówka
Komórki
komórki krwiotwórcze ze szpiku kostnego
Po co
Transplantacje mogą uratować życie, poprawić jego jakość i umożliwić powrót do codziennych aktywności.
Dwa rodzaje przeszczepów
Od żywego dawcy
oddaje się narząd parzysty albo fragment narządu: jedną nerkę lub fragment wątroby
dawca musi przejść badania i wyrazić zgodę
Od zmarłego dawcy
po stwierdzeniu śmierci pnia mózgu
po spełnieniu kryteriów medycznych i prawnych
Rozwój transplantologii wspiera również inne dziedziny medycyny: chirurgię, immunologię i farmakologię. Ten fragment notatki wygląda jak ozdobnik, a bywa osobnym pytaniem.
Dawstwo szpiku kostnego i DKMS
Punkt pełen konkretów liczbowych, więc przeczytaj go raz uważnie, a potem przepuść przez generator liczb w zakładce „Na sprawdzian”.
Szpik kostny wytwarza komórki krwi. Przeszczepienie komórek krwiotwórczych pomaga w leczeniu chorób nowotworowych, na przykład białaczek.
Kto może zostać dawcą
Według zasad rejestracji w Fundacji DKMS potencjalnym dawcą może zostać osoba, która:
18–55lat
Polskamieszka tu na stałe
BMI 16,5–40powyżej 16,5 i nieprzekraczające 40
Do tego musi być ogólnie zdrowa i nie mieć przeciwwskazań medycznych.
Co może wykluczać z dawstwa: wirusowe zapalenie wątroby typu B i C, nowotwory, HIV, cukrzyca, poważne choroby serca. Ostateczną kwalifikację przeprowadza personel medyczny — to zdanie wraca w notatce trzy razy, przy szpiku i przy krwi, więc najwyraźniej jest ważne.
Jak wygląda rejestracja
Bardzo częste pytanie: czy rejestracja oznacza, że od razu pobiorą szpik? Nie. Rejestracja to tylko wpisanie do bazy. Najpierw musi znaleźć się zgodny pacjent.
Jak pobiera się komórki krwiotwórcze
Z krwi obwodowej — około 90%
dawca otrzymuje wcześniej lek pobudzający uwalnianie komórek krwiotwórczych do krwi
następnie komórki pobiera się za pomocą specjalnego urządzenia
metoda zdecydowanie częstsza
Ze szpiku kostnego — około 10%
szpik pobiera się nakłuciami z talerza kości biodrowej
w znieczuleniu ogólnym
Metodę dobiera się do potrzeb pacjenta i oceny medycznej, uwzględniając również bezpieczeństwo dawcy.
Pułapka: większość ludzi zakłada, że szpik pobiera się z kręgosłupa. Nie. Z talerza kości biodrowej, i to tylko w jednym przypadku na dziesięć, bo w 90% pobiera się komórki z krwi.
Krwiodawstwo
Najbardziej liczbowy punkt całego działu. Wszystkie wartości są tu zebrane w jednym miejscu.
krwiodawstwodefinicja z notatkiDobrowolne oddawanie krwi, która jest wykorzystywana m.in. podczas operacji, po wypadkach i w leczeniu różnych chorób.
Kto może oddawać krew
18–65lat, osoba zdrowa
min. 50 kgmasy ciała
kwalifikacjatrzeba przejść kwalifikację medyczną
Kto nie może oddawać krwi
Przeciwwskazaniami mogą być:
niektóre poważne choroby serca
niektóre nowotwory
zakażenia, np. HIV i wirusowe zapalenie wątroby typu B i C
zaburzenia krzepnięcia krwi
Przeciwwskazania stałe
uniemożliwiają oddawanie krwi na stałe
Przeciwwskazania czasowe
np. po infekcji, po zabiegu medycznym (chirurgicznym) lub po niektórych szczepieniach
O dopuszczeniu do oddania krwi decyduje personel medyczny.
Liczby, które trzeba znać
8 tygodnico tyle można oddawać krew pełną (56 dni)
6 razymaksymalnie w roku — mężczyźni
4 razymaksymalnie w roku — kobiety
450 mltyle pobiera się jednorazowo
Klasyczna pułapka: 8 tygodni to 56 dni, a nie 60. I to mężczyźni mogą oddawać częściej (6 razy), kobiety rzadziej (4 razy), a nie odwrotnie.
Porównanie: krew kontra szpik
krwiodawstwo
dawstwo szpiku (DKMS)
wiek
18–65 lat
18–55 lat
waga
min. 50 kg
BMI od 16,5 do 40
jak często
co 8 tygodni; 6 razy w roku (M), 4 razy (K)
po rejestracji czeka się na zgodnego pacjenta
ile pobierają
450 ml krwi pełnej
90% z krwi obwodowej, 10% z talerza kości biodrowej
kto decyduje
w obu przypadkach: personel medyczny
Generator liczb
Wolontariat
Ostatni punkt działu: definicja, kwestie formalne, formy działań w obszarze zdrowia, cechy wolontariusza i korzyści dla trzech stron.
wolontariatdefinicja z notatki
Działanie dobrowolne, wykonywane bezpłatnie, na rzecz innych osób, społeczności lub organizacji.
Trzy słowa definicji: dobrowolne, bezpłatne, na rzecz innych. Jeśli któregoś brakuje, to już nie jest wolontariat. Praca za darmo pod przymusem nie jest wolontariatem, tak samo jak płatny staż.
Kwestie formalne, czyli to, o co pytają najchętniej
30 dnijeżeli okres świadczenia wolontariatu przekracza 30 dni, porozumienie powinno być zawarte w formie pisemnej
BHPorganizacja musi zapewnić warunki zgodne z zasadami BHP i poinformować o ryzykach
zaświadczeniewolontariusz może ubiegać się o zaświadczenie potwierdzające przebieg i zakres działań
Grupy odbiorców pomocy
osoby w wieku senioralnym
osoby z niepełnosprawnościami
osoby niesamodzielne
Formy działań wolontariackich w obszarze zdrowia
Osiem form z notatki. Kliknij, żeby rozwinąć.
Postawy i umiejętności wolontariusza
empatia, wrażliwość, szacunek dla godności drugiego człowieka
uczciwość, rzetelność, sumienność
cierpliwość i spokój
takt, kultura osobista
otwartość, tolerancja
elastyczność, umiejętność dostosowania się do sytuacji
komunikatywność, umiejętność słuchania
wytrwałość i odpowiedzialność
Korzyści z wolontariatu
Zadanie zwykle brzmi „wymień korzyści dla…”, więc warto mieć podział na trzy strony.
Na sprawdzian
Wszystkie definicje i liczby na jednym ekranie, plus checklista zakresu, która zapisuje się w przeglądarce.
Wszystkie liczby z działu
3wymiary zdrowia wg WHO: fizyczny, psychiczny, społeczny