Po co nam historia, co się działo, zanim zaczęła się historia, i jak nad Tygrysem oraz Eufratem wymyślono miasta, pismo i podatki. Wszystko tłumaczone od zera, więc jeśli podręcznik został tylko przekartkowany, to nic straconego.
Słowo historia pochodzi z greki i znaczyło „badać”, „dowiadywać się”. Dziś ma dwa znaczenia: dzieje (wszystko, co się wydarzyło) i nauka, która te dzieje bada. Historyk nie tylko opisuje, co się stało, ale szuka związków przyczynowo-skutkowych: dlaczego się stało i co z tego wynikło.
Cyceron: „Historia jest nauczycielką życia”. Brzmi jak hasło z plakatu w szkolnej sali, ale sens jest taki, że znając cudze decyzje i ich skutki, łatwiej podjąć własne.
Źródło historyczne to każdy przedmiot związany ze świadomą działalnością człowieka. Dzielą się na dwie grupy.
Krytyka źródła to sprawdzenie, zanim się źródło wykorzysta: kiedy i gdzie powstało, kto je stworzył, w jakim celu i czy nie jest falsyfikatem. Dopiero potem historyk wyciąga z niego informacje.
Dlaczego to ważne: średniowieczne kroniki pisano na zamówienie władców i dostojników. Autor rzadko pisał, że jego zleceniodawca przegrał bitwę i wyszedł na idiotę.
Kliknij źródło, potem kliknij pudełko. Na końcu sprawdź.
Podział jest umowny, ale trzeba go znać na pamięć razem z datami granicznymi. Kliknij epokę.
Granice epok to temat sporów historyków. Koniec średniowiecza to albo upadek Konstantynopola (1453), albo odkrycie Ameryki (1492). Podręcznik przyjmuje 1492.
Zwany ojcem historii. Napisał „Dzieje” o wojnach Greków z Persami, wrzucając po drodze mnóstwo geografii, religii i obyczajów. Zbierał też opowieści z drugiej ręki.
Spisywał tylko to, czego sam był świadkiem, albo to, co sprawdził u innych „z największą możliwie ścisłością”. Wiedział, że świadkowie relacjonują po swojemu, zależnie od sympatii. Uznał swoje dzieło za „dorobek o nieprzemijającej wartości”, nie za popis.
To w zasadzie pierwszy w historii spór o fact-checking, tyle że sprzed 2400 lat.
Prehistoria to okres od pojawienia się człowieka do wynalezienia pisma. Nie ma źródeł pisanych, więc wiedzę czerpiemy wyłącznie z źródeł archeologicznych: osad, cmentarzysk, narzędzi, broni, ozdób.
Prehistorię dzielimy według surowca, z którego robiono narzędzia: epoka kamienia (dzielona na paleolit, mezolit i neolit), epoka brązu, epoka żelaza. Daty granic są różne w różnych częściach świata, bo wynalazki rozchodziły się powoli. Dla ziem polskich przyjmuje się: neolit od ok. 4500 p.n.e., brąz od ok. 1800 p.n.e., żelazo od ok. 700 p.n.e.
Kliknij gatunek. Kolejność na pasku jest chronologiczna.
Teorię ewolucji ogłosił Karol Darwin (1809-1882) w pracy „O powstaniu gatunków drogą doboru naturalnego” (1859), po pięcioletniej podróży morskiej dookoła świata. Wzbudziła kontrowersje, a dziś jest podstawą biologii. Cały proces stawania się człowiekiem nazywamy antropogenezą, a rodzinę, do której należymy, hominidami.
Przez większość dziejów ludzie byli łowcami i zbieraczami: mężczyźni polowali, kobiety zbierały, wszyscy wędrowali za jedzeniem i mieszkali w prowizorycznych obozowiskach. Przełom nastąpił, gdy zaczęto uprawiać rośliny i udomawiać zwierzęta. To oznaczało przejście na osiadły tryb życia, a ponieważ zmieniło wszystko inne, nazywamy to rewolucją neolityczną (choć trwała setki lat, więc rewolucja to lekka przesada).
Zaczęła się najwcześniej na Bliskim Wschodzie, na obszarze Żyznego Półksiężyca: pasa urodzajnych terenów od doliny Nilu, przez Palestynę i Syrię, aż po dorzecze Tygrysu i Eufratu. Skutki: więcej jedzenia, mniej głodu, gwałtowny wzrost liczby ludności, stałe osady, a w ślad za tym postęp techniczny (motykę zastąpiło radło ciągnięte przez woły, pojawiły się żarna do mielenia ziarna).
Dzisiejsze Tell es-Sultan w Palestynie. Powstało ok. 8350 p.n.e., zajmowało ok. 4 ha, otaczał je kamienny mur ponad 5 m wysokości. Domy z cegły suszonej na słońcu, mieszkańcy trudnili się głównie rolnictwem, nie znaleziono śladów rzemiosła. Szacunki liczby mieszkańców: od 800 do 3,5 tys.
W dzisiejszej Turcji, ok. 7400 p.n.e., do 10 tys. mieszkańców. Poza rolnictwem: narzędzia, ceramika, tkactwo, nawet obróbka metali. Ponad 40 budowli uznano za sanktuaria. Osada nie miała ulic ani murów: domy przylegały do siebie, a wchodziło się po drabinie przez otwór w dachu, którą w razie ataku po prostu wciągano.
Obie osady były tak nietypowe, że czasem nazywa się je pierwszymi miastami. Materiał na narzędzia w Çatal Höyük to głównie obsydian, czyli szkliwo pochodzenia wulkanicznego.
Tabelka do zapamiętania mniej więcej, nie co do roku. Zasada: najpierw pies, na końcu kot, bo kot przyszedł sam, kiedy uznał, że warto.
| Roślina | Czas | Miejsce |
|---|---|---|
| pszenica | ok. 9000 p.n.e. | Syria |
| ryż | ok. 8500 p.n.e. | Chiny |
| proso | ok. 7750 p.n.e. | Chiny |
| jęczmień | ok. 7000 p.n.e. | Indie |
| kukurydza | ok. 5000 p.n.e. | Ameryka Płd. |
| Zwierzę | Czas | Miejsce |
|---|---|---|
| pies | ok. 15 000 p.n.e. | Azja lub Afryka |
| owca | ok. 8000 p.n.e. | Bliski Wschód |
| świnia | ok. 7000 p.n.e. | Azja |
| krowa | ok. 6000 p.n.e. | Indie |
| koń | ok. 4500 p.n.e. | Azja |
| kot | ok. 4000 p.n.e. | Afryka |
Najstarsze ślady sztuki mają ponad 20 tys. lat. To głównie malowidła naskalne ze zwierzętami i scenami polowań, zdobiące ściany jaskiń. Najsłynniejsze są malowidła z Lascaux we Francji, powstałe ok. 16 tys. lat p.n.e. Przedstawiają zwierzęta roślinożerne: tury, jelenie, żubry, konie. Sposób wykonania świadczy o poczuciu piękna i sporych umiejętnościach technicznych.
Megalit to wielki, nieobrobiony kamień. Budowle megalityczne stawiano bez zaprawy murarskiej, niemal na całym świecie. Formy: kręgi kamienne i dolmeny (dwa głazy wkopane w ziemię, przykryte płytą). Wiązały się z wierzeniami, kultem zmarłych albo obserwacjami astronomicznymi. Najsłynniejszy jest Stonehenge w Anglii, wzniesiony w III i II tysiącleciu p.n.e.
Mezopotamia to z greckiego mesopotamos, czyli „między rzekami”: kraina między Tygrysem i Eufratem. W IV tysiącleciu p.n.e. narodziła się tam pierwsza cywilizacja, a razem z nią miasta, państwa i pismo.
To jest gotowa odpowiedź na pierwsze ćwiczenie z podręcznika. Państwo nie wzięło się z niczyjej wizji, tylko z konieczności zarządzania rowami z wodą.
Twórcami najstarszej cywilizacji w Mezopotamii byli Sumerowie, lud o niejasnym pochodzeniu, który przybył tu w IV tysiącleciu p.n.e. Stworzyli pierwsze miasta-państwa: niewielkie terytoria złożone z miasta i pól uprawnych wokół niego. Rządził władca uważany za przedstawiciela bóstwa opiekuńczego miasta, a ze swojego pałacu kierował administracją.
Ku czci bóstwa wznoszono oddzielone od reszty miasta budynki świątynne. Największe wrażenie robił zikkurat: wieża świątynna o budowie tarasowej. Obok stały spichlerze na plony, a świątynie miały własne gospodarstwa ziemskie i odgrywały dużą rolę w gospodarce.
Poświęcony bogu księżyca Nanna, miał ponad 30 m wysokości. Zbudowany z cegły suszonej, ściany zewnętrzne z cegły wypalanej. Na szczycie świątynia, uważana za dom bóstwa, prowadziły do niej schody i rampy, którymi wspinała się procesja z darami. Ponieważ materiały były nietrwałe, budowla się nie zachowała. Częściowo zrekonstruowano ją w latach 80. XX w.
Sztandar z Ur to drewniana skrzynia pokryta mozaiką z muszli i lapis-lazuli (niebieskiego kamienia półszlachetnego). Po jednej stronie życie w czasie pokoju, po drugiej wojna. Dzięki niemu wiemy m.in., że Sumerowie znali koło. Oranci to posążki modlących się ludzi, z rękami złożonymi do modlitwy i szeroko rozwartymi oczami. Zastępowały wiernych w świątyni, gdy ci nie mogli przyjść osobiście. Taki starożytny autoresponder.
Na początku pismo klinowe składało się z kilku tysięcy znaków, z czasem zmniejszono ich liczbę do ok. 600. Przejęły je od Sumerów inne ludy i było w użyciu aż do początków naszej ery.
Po co pisano? Najpierw notatki handlowe: ile towaru, kto uczestniczył w transakcji. Znacznie później teksty o dokonaniach władców. Pismo pozwoliło też zapisywać stan wiedzy, co napędziło rozwój nauki, i narodziła się literatura piękna. Najbardziej znany utwór sumeryjski to „Epos o Gilgameszu”, w którym zawarto najstarszy opis potopu, tego samego, który później trafił do Biblii.
Epos to dłuższy utwór poetycki, ukazujący dzieje bohaterów na tle przełomowych wydarzeń. Pieczęć cylindryczna to rolka z kamienia lub metalu z wygrawerowanym wzorem, odciskana w miękkiej glinie. Służyła jako podpis pod umową albo ozdoba, noszono ją na rzemieniu jak biżuterię.
Miasta sumeryjskie toczyły ze sobą spory graniczne, a silniejsi próbowali narzucić swoją zwierzchność. Największych podbojów dokonał Sargon, władca miasta Akad na przełomie XXIV i XXIII w. p.n.e. Podporządkował sobie miasta Sumeru i narzucił zwierzchność ludom Bliskiego Wschodu, tworząc pierwsze wielkie imperium: od Zatoki Perskiej po Morze Śródziemne. Zarządzał przez namiestników, a posłuch utrzymywał potężną, stałą armią.
Jego dynastia trzymała władzę do początku XXII w. p.n.e., po czym imperium rozpadło się przez spory dynastyczne, bunty podbitych miast i najazdy. Trwały ślad: dokumenty zaczęto spisywać w języku akadyjskim (semickim, jak hebrajski czy arabski), który na stulecia stał się językiem dokumentów i literatury. Sumeryjski został językiem religii i nauki, zrozumiałym dla nielicznych.
Imię „Sargon” nadano mu po objęciu władzy i znaczy „prawowity władca”. Czyli PR-owcy istnieli już w XXIV w. p.n.e. Miasta Akad do dziś nie odnaleziono.
W pierwszej połowie II tysiąclecia p.n.e. uformowały się dwa państwa: na południu babilońskie, na północy asyryjskie. Oba czuły się spadkobiercami tradycji sumeryjskiej i akadyjskiej.
Babilon długo był mało znaczącym miastem nad Eufratem. Zmieniło się to w XVIII w. p.n.e., gdy rządy objął Hammurabi: dyplomacją i wojnami uczynił z niego stolicę państwa obejmującego niemal całą Mezopotamię.
Największy zabytek po nim to Kodeks Hammurabiego: ponad 300 orzeczeń mówiących, jak rozstrzygać spory i jakie kary wymierzać. Wyroki spisano na kamiennej steli, ozdobionej płaskorzeźbą z władcą przed bogiem słońca Szamaszem, żeby pokazać Hammurabiego jako prawowitego władcę dbającego o sprawiedliwość.
Kodeks dotyczy wielu dziedzin życia, więc jest dla nas kopalnią wiedzy o społeczeństwie. Wynika z niego, że dzieliło się ono na trzy grupy: ludzi wolnych, zależnych i niewolników. Wymiar kary zależał od pozycji społecznej: im wyższy był status, tym niższą karę wymierzano za to samo przewinienie.
| Paragraf | O czym | Po ludzku |
|---|---|---|
| § 53-54 | zaniedbanie grobli | Kto nie umocnił grobli i przez to woda zalała cudze pola, zwraca zboże. Jak nie ma z czego, sprzedaje się jego samego i dobytek, a poszkodowani dzielą się srebrem. |
| § 128 | małżeństwo | Bez zawartej umowy kobieta nie jest żoną. Prawo, nie uczucia. |
| § 215 | udana operacja | Lekarz, który nożem z brązu wykonał ciężką operację i uzdrowił obywatela, dostaje 10 szekli srebra. |
| § 218 | błąd lekarski | Lekarz, który spowodował śmierć obywatela albo pozbawił go oka, traci rękę. |
Dlaczego kary za groble były tak wysokie: cała gospodarka zależała od irygacji. Zaniedbana grobla to nie „drobna niedbałość sąsiada”, tylko zniszczone plony całej okolicy i realny głód. A 10 szekli srebra za operację brzmi nieźle, dopóki nie doczyta się paragrafu 218.
Kolejny okres świetności to panowanie Nabuchodonozora II (605-562 p.n.e.). Na początku VI w. p.n.e. toczył zwycięskie wojny z Egiptem i rozciągnął panowanie nad Syrią i Palestyną. Żydzi z Królestwa Judy próbowali stawiać opór, więc złamał ich i zmusił do przesiedlenia do Babilonii. W tradycji żydowskiej to niewola babilońska.
Babilon stał się największym i najwspanialszym miastem starożytności aż do rozkwitu Rzymu. Otaczały go potężne mury, a najbardziej reprezentacyjnym wejściem była brama Isztar, pokryta niebieskimi glazurowanymi cegłami (odnaleźli ją niemieccy archeolodzy na początku XX w. i przewieźli do Muzeum Pergamońskiego w Berlinie). Najsłynniejszą budowlą był ogromny zikkurat boga Marduka, prawdopodobna inspiracja dla biblijnej wieży Babel. Miały tam być też wiszące ogrody, czyli tarasy ze sztucznie nawadnianą roślinnością, zwane ogrodami Semiramidy i uważane za jeden z cudów świata.
Isztar była jednym z najpopularniejszych bóstw Bliskiego Wschodu, a zwierzęciem z nią związanym był lew.
Kres państwu babilońskiemu położył perski władca Cyrus II w 539 r. p.n.e. Odtąd Babilon był częścią imperium perskiego.
Czyli Babilon zbudował mury, których nikt nie przebił, i i tak padł. Wnioski o murach w ogólności pozostawiam czytelniczce.
Kolebką imperium asyryjskiego były miasta Aszur i Niniwa nad Tygrysem, na północy Mezopotamii. Dzięki potężnej i dobrze zorganizowanej armii władcy podjęli zakrojoną na szeroką skalę ekspansję: opanowali północną Syrię, Babilonię, a na pewien czas nawet Egipt. Podobnie jak Babilończycy przesiedlali duże grupy podbitej ludności do wyludnionych regionów. Rozkwit przypadł na VIII i VII w. p.n.e., gdy Asyria była największym mocarstwem świata starożytnego.
Armia asyryjska długo była niepokonana i budziła strach nie tylko przez wyszkolenie i sprzęt (drabiny, machiny oblężnicze), ale też przez okrucieństwo wobec pokonanych. Był to element polityki: strach miał odbierać ochotę na bunt.
Ostatnim wielkim władcą był Aszurbanipal (VII w. p.n.e.), za którego imperium osiągnęło największy zasięg. To także czas rozkwitu kultury: w pałacu w Niniwie urządził ogromną bibliotekę i kazał zgromadzić tabliczki z tekstami sumeryjskimi i akadyjskimi. W jej ruinach odkryto w XIX w. ok. 30 tys. tabliczek. Ściany pałacu zdobiły płaskorzeźby ze scenami polowania na lwy (dziś w British Museum), na których król zabija lwy z łuku, włócznią i mieczem. Na jednej z nich widać lwy w klatkach: tak je dostarczano polującemu władcy, choć wtedy lwy na Bliskim Wschodzie żyły na wolności.
Odpowiedź na pytanie z podręcznika: te płaskorzeźby miały utrwalać wizerunek władcy jako nieustraszonego, potężnego obrońcy, który sam pokonuje najgroźniejsze zwierzęta. Propaganda, tyle że w kamieniu, a lew i tak był dostarczany w klatce.
Po śmierci Aszurbanipala imperium rozpadło się błyskawicznie. Niezależność odzyskały Babilonia i Egipt, urosło leżące na wschodzie państwo Medów. W 614 r. p.n.e. padł Aszur, a w 612 r. p.n.e. wojska Babilończyków i Medów zdobyły i zniszczyły Niniwę. Ich panowanie nie potrwało długo, bo już w VI w. p.n.e. narodziło się imperium perskie, które objęło cały Bliski Wschód.
Dwie gry na to, co najłatwiej pomylić na sprawdzianie: kto co zrobił i co było po czym.
Kliknij osiągnięcie albo postać, potem kliknij lud. Na końcu sprawdź.
Klikaj wydarzenia od najstarszego do najnowszego. Wpis wyjmiesz, klikając go na liście powyżej.
| Data | Wydarzenie | Dlaczego ważne |
|---|---|---|
| ok. 4000 p.n.e. | początek cywilizacji sumeryjskiej | umowny początek starożytności |
| ok. 3500 p.n.e. | powstanie pisma klinowego | koniec prehistorii, początek historii |
| XXIV-XXII w. p.n.e. | imperium akadyjskie (Sargon) | pierwsze wielkie imperium |
| XVIII w. p.n.e. | Kodeks Hammurabiego | najsłynniejszy zbiór praw starożytności |
| 614 i 612 p.n.e. | upadek Aszuru i Niniwy | koniec Asyrii, zniszczona przez Medów i Babilończyków |
| 605-562 p.n.e. | rządy Nabuchodonozora II | szczyt Babilonu, niewola babilońska Żydów |
| 539 p.n.e. | zdobycie Babilonu przez Cyrusa II | koniec Babilonii, początek panowania Persów |
Kliknij kartę, żeby ją odwrócić. Najpierw odpowiedz sobie w głowie, potem sprawdź. Filtrowanie działa na górze.
14 pytań z całego materiału. Po każdej odpowiedzi jest wyjaśnienie, więc quiz też uczy.