Mitologia Parandowskiego

Dwanaście pojęć, bez których nie ruszysz

Mapa całej książki

Jeśli zgubisz się w nazwiskach, wróć tutaj. Każdy wiersz to jedna zakładka na górze.

Czym mit różni się od baśni

Drzewo bogów: kliknij imię

Cztery pokolenia. Niebieskie to żywioły pierwotne, czerwone to tytani, reszta to bogowie i dzieci Zeusa. Dla czytelności z każdej pary rodziców poprowadzona jest jedna linia: tytani pochodzą od Gai i Uranosa, szóstka bogów od Kronosa i Rei. Przesuń palcem, jeśli drzewo nie mieści się na ekranie.

Ciąg wydarzeń: kliknij ogniwo

To jest wersja na kartkówkę. Osiem kroków, każdy wynika z poprzedniego.

Trzy wojny o władzę nad światem

Wspólny sens wszystkich trzech: świat nie został stworzony gotowy i dobry. Ład trzeba było wywalczyć i trzeba go pilnować, bo chaos siedzi pod spodem i czeka.

Podział świata

Po zwycięstwie trzej bracia losowali władzę. Nie dzielił jej ojciec ani najstarszy, bo wtedy znowu zaczęłaby się wojna.

Ziemia i Olimp zostały wspólne, i stąd bierze się połowa konfliktów w całej mitologii. Hades wyciąga rękę po Persefonę, Posejdon spiera się z Ateną o Attykę, a Zeus musi to wszystko godzić.

Kliknij boga

Atrybut to przedmiot, po którym poznaje się boga na obrazie czy rzeźbie. Pytanie „po czym poznasz Atenę” pada na kartkówkach regularnie.

Gra: grecki kontra rzymski

Kliknij imię greckie, potem rzymski odpowiednik. Dobra para zazieleni się i wypada z gry.

Gra: czyj to atrybut

Kliknij przedmiot, potem kosz z imieniem boga. Pomyliłaś się? Kliknij kafelek w koszu i przełóż.

Rodzina w jednej tabeli

Apollo jest jedynym, którego Rzymianie przejęli razem z imieniem, bo nie mieli własnego boga o takiej dziedzinie. To bywa pytaniem z gwiazdką.

Grupy, które trzeba umieć wyliczyć

Dziewięć muz

Córki Zeusa i Mnemosyne, bogini pamięci, bo bez pamięci nie ma sztuki. Mieszkają na Helikonie i Parnasie, a przewodzi im Apollo z przydomkiem Muzagetes, czyli „wodzący muzy”. Od nich pochodzą słowa muzyka i muzeum.

Kraina umarłych

Dla Greka śmierć nie była nagrodą ani karą, tylko stanem. Większość dusz trafiała na Łąki Asfodelowe i snuła się tam bez radości i bez bólu. Achilles powie potem Odyseuszowi, że wolałby być parobkiem u biedaka na ziemi niż królem wszystkich umarłych.

Pięć rzek podziemia

Persefona, czyli skąd się biorą pory roku

Hades porwał Persefonę, córkę Demeter, i uprowadził ją do podziemia. Demeter, bogini urodzaju, szukała jej po całym świecie, a ziemia w tym czasie przestała rodzić. Zeus kazał bratu oddać dziewczynę, ale Hades zdążył podstępem dać jej do zjedzenia ziarenka granatu, a kto zjadł cokolwiek w krainie umarłych, musiał do niej wracać.

Stanęło na kompromisie: Persefona spędza część roku z matką, a część z mężem. Kiedy jest na górze, wszystko kwitnie. Kiedy schodzi na dół, Demeter pogrąża się w żałobie i mamy zimę.

To klasyczny przykład mitu etiologicznego, czyli tłumaczącego zjawisko przyrody. Jeśli na kartkówce pada pytanie „czemu służyły mity”, ten mit jest najlepszą odpowiedzią. Kult Demeter i Persefony to także misteria eleuzyjskie, najsłynniejsze tajne obrzędy Grecji.

Prometeusz

Imię znaczy „przewidujący” (jego brat Epimeteusz to „po szkodzie mądry”, i to nie przypadek). Prometeusz ulepił człowieka z gliny zmieszanej ze łzami, a Atena tchnęła w niego duszę. Potem stanął po stronie swojego dzieła przeciw bogom, dwa razy.

1. Podstęp z ofiarą. Gdy ustalano, która część zwierzęcia ofiarnego należy się bogom, Prometeusz tak przygotował dwa stosy, że Zeus wybrał kości przykryte tłuszczem, a ludziom zostało mięso. Zeus w odwecie odebrał ludziom ogień.
2. Kradzież ognia. Prometeusz wykradł ogień z Olimpu, ukrywając go w łodydze narteksu, i oddał ludziom. Z ogniem przyszły rzemiosło, nauka i cywilizacja.

Kara. Przykuty do skały Kaukazu. Codziennie orzeł wyjadał mu wątrobę, która co noc odrastała. Męka miała trwać wiecznie. Po wiekach uwolnił go Herakles, zabijając orła.

Prometeizm to postawa poświęcenia się za ogół, cierpienia za innych. To jedno z najważniejszych pojęć w całym liceum, bo wraca przy Konradzie z „Dziadów” i przy niemal każdym romantycznym buntowniku. Z tego samego mitu pochodzi też bunt wobec bogów jako temat literacki.

Pandora

Zemsta Zeusa była wyrafinowana. Kazał Hefajstosowi ulepić pierwszą kobietę, a każdy bóg dał jej jakiś dar, stąd imię: Pandora, czyli „obdarzona wszystkim”. Dostała też beczkę (w późniejszych przekładach puszkę) z zakazem otwierania i wysłano ją do Epimeteusza, który przyjął ją mimo ostrzeżeń brata.

Pandora otworzyła naczynie z ciekawości. Wyleciały z niego wszystkie nieszczęścia, choroby i troski, które rozpełzły się po świecie. Zdążyła zatrzasnąć wieko, gdy na dnie została już tylko nadzieja.

Pytanie, które pada na lekcji: czy to dobrze, że nadzieja została w środku? Dwie odpowiedzi, obie do obrony. Pierwsza: ludziom zostało pocieszenie. Druga, ciemniejsza: nadzieja też była w beczce z nieszczęściami, więc może jest złudzeniem, które każe nam znosić to, czego nie da się znieść.

Pięć wieków ludzkości

Historia idzie w dół, nie w górę. To odwrotność dzisiejszego myślenia o postępie i warto to zauważyć w wypracowaniu.

Potop

Zeus, zniechęcony zepsuciem ludzi wieku żelaznego, zesłał potop. Ocalała jedna para: Deukalion, syn Prometeusza (ojciec zdążył go ostrzec i kazał zbudować skrzynię), i jego żona Pyrra. Dziewięć dni dryfowali, aż osiedli na Parnasie.

Wyrocznia kazała im rzucać za siebie kości matki. Przerażeni, w końcu odgadli zagadkę: matką jest Ziemia, a jej kości to kamienie. Z kamieni rzuconych przez Deukaliona powstali mężczyźni, z rzuconych przez Pyrrę kobiety.

Mit o potopie mają niemal wszystkie kultury Bliskiego Wschodu i Morza Śródziemnego: Mezopotamia (epos o Gilgameszu), Biblia (Noe), Grecja (Deukalion). Jeśli czytałaś Księgę Rodzaju, to jest gotowe porównanie na wypracowanie: ten sam schemat, inna motywacja bogów i inny sposób odbudowy ludzkości.

Filemon i Baucis

Zeus i Hermes, w ludzkim przebraniu, szukali noclegu we Frygii. Wszystkie bogate domy zamknęły przed nimi drzwi. Przyjęła ich dopiero uboga, stara para: Filemon i Baucis, którzy podzielili się ostatnim, co mieli, i chcieli dla gości zarżnąć jedyną gęś.

Bogowie zatopili okolicę, a chatę zamienili w świątynię. Spytani o życzenie, poprosili, żeby mogli być jej strażnikami i żeby umrzeć w tej samej chwili, bo żadne nie chce chować drugiego. Gdy nadszedł czas, zamienili się w dwa splecione drzewa: dąb i lipę.

To mit o gościnności, którą Grecy traktowali jako świętą powinność pod opieką samego Zeusa (Zeus Ksenios, opiekun gości). Z tej samej zasady wynika pół konfliktu pod Troją, bo Parys złamał ją, porywając żonę gospodarza.

Kliknij herosa

Dwanaście prac Heraklesa: kliknij pracę

Najczęstsze pytanie z całej Mitologii. Nie trzeba znać kolejności co do jednej, ale trzeba umieć wymienić kilka i wiedzieć, która dała początek powiedzeniu.

Gra: ułóż przygody Odyseusza i herosów chronologicznie

Kliknij wydarzenie, żeby wstawić je do pierwszego wolnego miejsca. Kliknij wstawione, żeby je wyjąć.

Jak zginął Herakles

Nie w walce. Jego żona Dejanira, zazdrosna o inną kobietę, nasączyła mu koszulę krwią centaura Nessosa, wierząc, że to środek na odzyskanie miłości. Nessos skłamał umierając, a krew była zatruta jadem hydry. Szata wżarła się w ciało i nie dała się zdjąć.

Herakles kazał usypać stos na górze Ojte i spłonął żywcem. To, co było w nim śmiertelne, spłonęło, a to, co boskie, Zeus zabrał na Olimp. Tam pogodził się z Herą i dostał za żonę Hebe, boginię młodości. To najsłynniejsza apoteoza w mitologii.

Kliknij postać

Trzy wzory kary

W wypracowaniu to brzmi tak: grecka kara nie jest przypadkowa, zawsze odpowiada przewinieniu. Syzyf oszukiwał śmierć i dostał pracę, która nie ma końca. Tantal ugościł bogów podstępem i został skazany na wieczny głód przy pełnym stole. To nie jest zemsta, to logika.

Labdakidzi z Teb

Zagadka Sfinksa

Sfinks, potwór o kobiecej głowie i lwim ciele, siedział pod Tebami i zadawał tę samą zagadkę, a kto nie odgadł, ginął.

„Co to za stworzenie, które rano chodzi na czterech nogach, w południe na dwóch, a wieczorem na trzech?”

Edyp odpowiedział: człowiek. Rano życia pełza na czworakach, w sile wieku chodzi na dwóch nogach, na starość podpiera się laską. Sfinks rzucił się w przepaść, a Teby dały Edypowi w nagrodę tron i rękę owdowiałej królowej. Czyli własnej matki.

Zagadka nie jest ozdobnikiem. Jej odpowiedź brzmi „człowiek”, a cała tragedia Edypa polega na tym, że odgadł, kim jest człowiek w ogóle, a nie wiedział, kim jest on sam.

Atrydzi z Myken

Dlaczego Oresteja kończy się inaczej niż wszystko wcześniej

Orestes zabił matkę, bo tak kazał Apollo, i został za to ścigany przez erynie, bo matkobójstwo jest zbrodnią nie do odpuszczenia. Dwa boskie prawa stanęły przeciw sobie i żadne nie mogło ustąpić.

Rozwiązanie przyszło z zewnątrz: Atena powołała w Atenach sąd na Areopagu. Głosy rozłożyły się po równo, a Atena oddała swój na korzyść Orestesa. Erynie, przebłagane, zmieniły się w Eumenidy, czyli „Łaskawe”, i zostały w Atenach jako opiekunki miasta.

To jest punkt, w którym zemsta rodowa zostaje zastąpiona sądem. Klątwa nie łamie się cudem ani ofiarą, tylko instytucją. Grecy opowiedzieli sobie w ten sposób, skąd wzięło się prawo, i to zdanie robi dobre wrażenie na każdym nauczycielu.

Jak do tego doszło: kliknij ogniwo

Kto jest kto pod Troją

Sąd Parysa, czyli trzy oferty

Warto umieć je wyliczyć, bo pokazują, co Grecy uważali za trzy największe dobra.

Parys wybrał trzecią i tym samym skazał własne miasto. Od tej chwili Hera i Atena są po stronie Greków, a Afrodyta po stronie Troi, i to tłumaczy całą „politykę” bogów w Iliadzie.

Koń trojański

Po dziesięciu latach oblężenia Odyseusz wpadł na pomysł: zbudować ogromnego drewnianego konia, ukryć w nim żołnierzy, resztę floty odprowadzić za pobliską wyspę i udać odwrót. Trojanie uznali konia za dar dla bogów i wciągnęli go do miasta, rozbierając dla niego część muru.

Ostrzegali dwoje: kapłan Laokoon, który rzucił w konia włócznią i powiedział zdanie znane do dziś jako „boję się Greków, nawet gdy niosą dary”, oraz Kasandra. Laokoona i jego synów udusiły węże, które wypełzły z morza, a Kasandrze z zasady nikt nie wierzył. Nocą Grecy wyszli z konia, otworzyli bramy i Troja przestała istnieć.

Koń trojański znaczy dziś podstępny dar albo program komputerowy udający coś pożytecznego. Kasandryczne przepowiednie to prawdziwe ostrzeżenia, których nikt nie bierze na poważnie.

Mapa powrotu: kliknij przystanek

Trzynaście przystanków w kolejności, od Troi po Itakę. Linia to trasa, a nie dokładna geografia, bo połowy tych miejsc nikt nigdy nie znalazł na mapie.

Powrót do Itaki krok po kroku

Penelopa i jej całun

Przez dwadzieścia lat nieobecności męża w pałacu rozpanoszyło się ponad stu zalotników, którzy jedli zapasy Odyseusza i domagali się, żeby Penelopa wybrała jednego z nich. Nie mogła odmówić wprost, więc zapowiedziała, że wyjdzie za mąż, gdy utka całun pogrzebowy dla teścia Laertesa.

Tkała za dnia, a nocą pruła, co utkała. Trwało to trzy lata, aż zdradziła ją służąca.

Stąd dwa związki: penelopa jako wzór wiernej żony i tkanina Penelopy na pracę, która nigdy się nie kończy, bo sama ją niweczysz. Bliski krewny syzyfowej pracy, z tą różnicą, że Penelopa robiła to celowo i mądrze.

Rzymskie własne: kliknij

Eneasz

Syn Afrodyty (Wenus) i Trojanina Anchizesa, bohater „Eneidy” Wergiliusza, czyli rzymskiej odpowiedzi na Homera. Wyniósł ojca na plecach z płonącej Troi i po latach tułaczki dopłynął do Italii.

1. Po drodze zatrzymał się w Kartaginie, gdzie zakochała się w nim królowa Dydona. Bogowie kazali mu płynąć dalej, więc odpłynął, a ona odebrała sobie życie, rzucając przedtem klątwę na jego potomków. Tak Wergiliusz tłumaczył wojny punickie.
2. Zszedł do podziemia, gdzie ojciec pokazał mu dusze przyszłych Rzymian i całą świetność miasta, które powstanie.
3. W Lacjum poślubił Lawinię, córkę króla Latynusa, i po wojnie z Turnusem założył podwaliny państwa.

Eneasz jest wzorem rzymskiej cnoty pietas: pobożności i wierności obowiązkowi wobec bogów, ojca i państwa, nawet gdy kosztuje to szczęście osobiste. To dokładne przeciwieństwo greckiego herosa, który kieruje się honorem i gniewem. Porównanie Achillesa z Eneaszem to gotowy temat na wypracowanie.

Romulus i Remus

Potomkini Eneasza, westalka Rea Sylwia, urodziła bliźnięta Marsowi. Uzurpator kazał je utopić, ale kosz utknął w trzcinach, a chłopców wykarmiła wilczyca. Wychował ich pasterz Faustulus.

Gdy dorośli, postanowili założyć miasto i poróżnili się o to, kto ma być królem i gdzie stawiać mury. Rozstrzygnięto wróżbami z lotu ptaków, a gdy to nie pomogło, Romulus zabił Remusa. Miasto nazwano od zwycięzcy i założono, według tradycji, w 753 roku p.n.e.

Brakowało kobiet, więc Romulus zaprosił sąsiadów na święto i kazał porwać Sabinki. Wojna, która z tego wynikła, skończyła się, gdy porwane kobiety stanęły między walczącymi mężami a ojcami.

Rzymski mit założycielski zaczyna się od bratobójstwa i porwania, a mimo to Rzymianie opowiadali go z dumą. To dobrze pokazuje, czym mit różni się od reklamy: ma tłumaczyć, skąd jesteśmy, a nie dowodzić, że jesteśmy dobrzy.

Jak Rzymianin rozmawiał z bogami

• Auspicje: wróżby z lotu i zachowania ptaków, bez nich nie zaczynano bitwy ani zgromadzenia. Prowadzili je augurowie.
• Haruspicja: wróżenie z wnętrzności zwierząt ofiarnych, przejęte od Etrusków.
• Księgi sybillińskie: zbiór przepowiedni kupiony według legendy od Sybilli Kumańskiej, otwierany w chwilach klęski.
• Triada kapitolińska: Jowisz, Junona i Minerwa, czczeni razem w świątyni na Kapitolu.
• Kluczowa zasada: do ut des, „daję, abyś dał”. Ofiara była umową, a nie prośbą.

Generator: co to znaczy

Losowy związek frazeologiczny, cztery znaczenia, jedno prawdziwe. Po odpowiedzi dostajesz mit, z którego pochodzi.

Pełna lista