Trzynaście punktów zakresu, trzynaście razy „a co to właściwie znaczy”. Tu jest wszystko od zera: definicje, które brzmią podobnie a znaczą co innego, pięć ksiąg z problematyką, symbolika Apokalipsy i generatory, które pytają, dopóki nie znudzisz się odpowiadać dobrze.
12 działówpełny zakres 1–134 generatory88 fiszek42 pytania w quizieok. 60 min
Symbol, alegoria, motyw, topos
Cztery słowa, które na sprawdzianie zawsze stoją obok siebie, bo łatwo je pomylić. Różnica jest prosta i warto ją umieć wyrecytować pod presją.
Symbol a alegoria
Oba to obrazy, które znaczą więcej, niż mówią. Różni je to, czy znaczenie da się domknąć.
Symbol
wieloznaczny i niewyczerpywalny: nie ma jednego poprawnego odczytania
działa na emocje i wyobraźnię, a nie na rozum
nie da się go „rozwiązać” raz na zawsze; każda epoka czyta go trochę inaczej
jednoznaczna: ma jedno, ustalone znaczenie, utrwalone przez tradycję
wymaga znajomości kodu kulturowego, nie wyobraźni
da się ją przetłumaczyć jak rebus i powiedzieć „to znaczy dokładnie to”
przykłady: Fortuna z kołem = zmienność losu, kościotrup z kosą = śmierć, waga i miecz = sprawiedliwość
Zdanie, które ratuje punkt: symbol otwiera interpretację, alegoria ją zamyka. Jeśli autor albo tradycja mówi wprost, co co znaczy — to alegoria. Jeśli trzeba się zastanowić i można się spierać — symbol.
W Biblii działa jedno i drugie. Przypowieść o siewcy jest alegorią, bo Jezus sam ją rozkodowuje: ziarno to słowo Boże, gleba to ludzkie serca. Ale wąż z Księgi Rodzaju jest symbolem — nikt go nie objaśnia i przez dwa tysiące lat ciągle się o niego kłóci.
Sprawdź, czy łapiesz różnicę
Motyw a topos
Motyw
najmniejszy powtarzalny element świata przedstawionego: postać, przedmiot, sytuacja, obraz
Zależność: każdy topos był kiedyś motywem, ale nie każdy motyw zostanie toposem. Topos to motyw z historią i z ustaloną wymową, obecny w wielu tekstach różnych epok. Motyw wędrówki staje się toposem homo viator dopiero wtedy, gdy wędrówka zaczyna znaczyć „życie jako droga do Boga” i zaczynają tak pisać wszyscy.
Toposy o biblijnym pochodzeniu, które trzeba znać
Motyw czy topos?
Źródłosłów i pojęcia
Punkty 3 i 4 zakresu. Etymologia wygląda na ozdobnik, a jest najłatwiejszym punktem do zdobycia, bo odpowiedź jest jednym słowem.
Skąd się wzięły słowa „Biblia” i „Testament”
Bibliagr. tà biblía — „księgi”, liczba mnoga od biblíon = książeczka, zwój
Słowo pochodzi od fenickiego miasta Byblos, skąd Grecy sprowadzali papirus. Dosłownie więc Biblia to „książeczki”. Co ważne: w grece to liczba mnoga, bo Biblia nie jest jedną książką, tylko biblioteką. Dopiero łacina potraktowała biblia jako rzeczownik w liczbie pojedynczej rodzaju żeńskiego i stąd mówimy „ta Biblia”, jedna.
Inne nazwy: Pismo Święte (łac. Sacra Scriptura), Księga Ksiąg.
Testamentłac. testamentum — przymierze, układ; tłumaczenie hebr. berit i gr. diathékeNie chodzi o testament w sensie spadkowym, choć wszyscy tak myślą. Chodzi o przymierze, czyli umowę między Bogiem a ludźmi.
Stary Testament = Stare Przymierze: Boga z Izraelem, zawarte przez Mojżesza na Synaju, z Dekalogiem jako warunkami
Nowy Testament = Nowe Przymierze: Boga z całą ludzkością, zawarte przez Jezusa Chrystusa, przypieczętowane Jego śmiercią
Jeśli na sprawdzianie pojawi się „wyjaśnij źródłosłów”, wystarczą dwa zdania: Biblia to z greckiego „księgi”, od miasta Byblos handlującego papirusem. Testament to łacińskie „przymierze”, a nie dokument notarialny.
Sześć pojęć z punktu 4
Kliknij, żeby rozwinąć. Potem wróć i sprawdź się generatorem pod spodem.
Definicja leci, Ty podajesz termin
Prefiguracja: zapowiedzi, które lubią być na sprawdzianie
Prefiguracja to osoba, rzecz albo zdarzenie ze Starego Testamentu, które zapowiada coś z Nowego. Kolejność jest zawsze ta sama: najpierw cień, potem rzecz. Dopasuj pary.
Z czego Biblia jest zrobiona
Punkty 5, 6 i 7: języki, podział ksiąg, gatunki. Najbardziej „wkuwalna” część zakresu, więc najmniej wybaczająca.
W jakich językach spisano Biblię
język główny
uzupełnienia
Stary Testament
hebrajski
fragmenty aramejskie (części Księgi Daniela, Ezdrasza, zdanie w Jeremiaszu); kilka ksiąg deuterokanonicznych od razu po grecku (Mądrości, 2 Machabejska)
Nowy Testament
grecki (koine, czyli dialekt wspólny, potoczny)
pojedyncze słowa aramejskie zostawione w tekście (abba, talitha kum, Eloi, Eloi); istnieje hipoteza o aramejskim pierwowzorze Ewangelii Mateusza
Krótka odpowiedź do zapamiętania: Stary Testament — hebrajski, z fragmentami aramejskimi. Nowy Testament — grecki koine. Łacina to już tłumaczenie (Wulgata), nie język oryginału, i to jest klasyczna pułapka.
Dlaczego grecki, a nie hebrajski, dla Nowego Testamentu? Bo po Aleksandrze Wielkim greka była językiem całego basenu Morza Śródziemnego, czyli ówczesnym angielskim. Koine znaczy dosłownie „wspólna”. Pisząc po grecku, apostołowie pisali do wszystkich naraz.
Na jakie rodzaje dzielimy księgi
Oba Testamenty dzielą się na trzy grupy, i to te same trzy nazwy: historyczne, dydaktyczne, prorockie. To dobra wiadomość, bo wystarczy zapamiętać jeden zestaw słów.
Liczby, które lubią wyskoczyć
kanon katolicki: 73 księgi — 46 Starego Testamentu i 27 Nowego
kanon protestancki: 66 ksiąg — Stary Testament liczy 39, bo nie obejmuje ksiąg deuterokanonicznych
Biblia powstawała około 1000 lat, pisało ją kilkudziesięciu autorów w trzech językach. Dlatego nie jest jednym gatunkiem.
Przypisz księgę do grupy
Kliknij księgę, potem grupę, do której należy.
Gatunki literackie w Biblii
Punkt 7. Biblia to antologia, a nie powieść: są w niej kroniki, wiersze, listy, zbiory przysłów i wizje. Dlatego na pytanie „jakim gatunkiem jest Biblia” poprawna odpowiedź brzmi: żadnym, bo jest zbiorem wielu gatunków.
Gatunek i jego przykład
Tłumaczenia Biblii
Punkt 8. Dwa przekłady starożytne, których nazwy trzeba znać na pamięć, i polska lista, w której liczy się głównie Wujek i Tysiąclatka.
Starożytne, czyli te dwa, o które pytają najczęściej
Septuaginta (LXX)
III–II w. p.n.e., Aleksandria. Pierwszy przekład Starego Testamentu z hebrajskiego na grecki, zrobiony dla Żydów z diaspory, którzy już nie znali hebrajskiego.
Nazwa od łac. septuaginta = siedemdziesiąt, bo legenda mówi o 72 tłumaczach, którzy pracowali 72 dni i wyszło im 72 razy to samo. Stąd skrót LXX.
Wulgata
IV/V w. n.e. (382–406), autor: św. Hieronim. Przekład całej Biblii na łacinę, i to łacinę potoczną, żeby rozumieli zwykli ludzie.
Nazwa od versio vulgata = przekład powszechny, rozpowszechniony. Sobór Trydencki (1546) uznał Wulgatę za oficjalny tekst Kościoła katolickiego i tak zostało na kilka stuleci.
Kolejność ma sens przyczynowy: Septuaginta jest z greki i dotyczy tylko Starego Testamentu; Wulgata jest łacińska i dotyczy całości. Hieronim przy Starym Testamencie świadomie wrócił do hebrajskiego oryginału, zamiast tłumaczyć z greckiej Septuaginty, i naraził się za to połowie Kościoła.
Oś czasu: od Aleksandrii do Tysiąclatki
Klikaj po kolei, każdy przystanek ma jedno zdanie, które wystarczy.
Polskie przekłady w pigułce
przekład
rok
czym jest ważny
Psałterz floriański
XIV/XV w.
najstarszy polski przekład psalmów; trójjęzyczny: łacina, polski, niemiecki
Biblia królowej Zofii
ok. 1455
najstarszy zachowany polski przekład Starego Testamentu, zachowany we fragmentach
Biblia Leopolity
1561
pierwszy drukowany pełny przekład katolicki po polsku
Biblia brzeska
1563
kalwińska, z języków oryginalnych, świetna polszczyzna; zwana też radziwiłłowską
Biblia nieświeska
1572
ariańska, Szymon Budny
Psałterz Dawidów
1579
Jan Kochanowski; nie przekład, a poetycka parafraza psalmów
Biblia Jakuba Wujka
1599
katolicka, z Wulgaty; obowiązywała prawie 400 lat i ukształtowała polski styl biblijny
Biblia gdańska
1632
protestancka, używana przez polskich ewangelików do XX wieku
Biblia Tysiąclecia
1965
pierwszy nowoczesny polski przekład z języków oryginalnych; nazwa od tysiąclecia chrztu Polski (966–1966); dziś czytana w kościołach
Dwa nazwiska i dwie daty, jeśli masz pamięć na wyczerpaniu: Wujek 1599 (z Wulgaty, czyli z łaciny) i Tysiąclecia 1965 (z oryginałów, czyli z hebrajskiego i greki). Różnica między nimi to cała historia polskiej biblistyki.
Na świecie w tym samym rytmie: Biblia Lutra (1534) stworzyła literacki niemiecki, a Biblia Króla Jakuba (King James Version, 1611) zrobiła to samo dla angielskiego. Tłumaczenie Biblii prawie zawsze oznacza narodziny języka literackiego.
Księga Rodzaju
Punkt 9: kosmogonia, sposób stwarzania, styl biblijny, ofiara Abrahama. Pierwsza księga Biblii, hebr. Bereszit = „na początku”, gr. Genesis = „początek, pochodzenie”.
Kosmogonia (gr. kosmos = świat, uporządkowany ład + gonia = narodziny) to opowieść o powstaniu świata. Każda kultura ma swoją: babilońska mówi o walce bogów, grecka o Chaosie i Gai. Biblijna jest pod tym względem wyjątkowa: nie ma w niej walki ani rodzenia, jest tylko słowo.
Rzecz, która zalicza sprawdzian: w Księdze Rodzaju są dwa opisy stworzenia, nie jeden. Pochodzą z różnych tradycji, powstały w odstępie kilku stuleci i różnią się niemal wszystkim. Jeśli ktoś mówi o „biblijnym opisie stworzenia” w liczbie pojedynczej, upraszcza.
Opis kapłański — Rdz 1,1–2,4a
młodszy: ok. VI w. p.n.e., czasy niewoli babilońskiej
Bóg nazywany Elohim
siedem dni, ściśle uporządkowanych
Bóg stwarza słowem, z dystansu, nie dotykając materii
człowiek na końcu, szóstego dnia, jako korona stworzenia
mężczyzna i kobieta równocześnie, oboje na obraz i podobieństwo Boga
styl: rytmiczny, uroczysty, z refrenami
Opis jahwistyczny — Rdz 2,4b–25
starszy: ok. X w. p.n.e.
Bóg nazywany Jahwe
brak dni, jest scena w ogrodzie
Bóg lepi człowieka z prochu ziemi i tchnie w niego dech życia — obraz antropomorficzny, Bóg jak garncarz i ogrodnik
człowiek pierwszy, przed roślinami i zwierzętami
kobieta później, z żebra mężczyzny
styl: obrazowy, konkretny, bliski opowieści
Gra słów, która tłumaczy wszystko: hebrajskie adam (człowiek) pochodzi od adama (ziemia, gleba). Człowiek to dosłownie „ziemianin”, „ulepiony z gleby”. W polskim nie da się tego oddać, ale w oryginale to kalambur.
W jaki sposób Bóg stwarza świat
To osobny punkt zakresu, więc odpowiedź musi być konkretna. Pięć cech:
Słowem. „I rzekł Bóg: Niechaj się stanie...” — i staje się. Nie ma wysiłku, narzędzi, materiału. Rozkaz jest wykonaniem.
Z niczego (łac. creatio ex nihilo). Bóg nie przekształca istniejącej materii, nie walczy z nią, nie rodzi świata z siebie. Powołuje go do istnienia.
Sam, bez pomocników. Jest jeden, wszechmocny i istnieje przed światem, poza nim (transcendentny). To radykalny monoteizm na tle wierzeń ościennych ludów.
W porządku: od ogólnego do szczegółowego. Najpierw rozdziela (światło i ciemność, wody i ląd), potem zapełnia. Dzień 1 odpowiada dniu 4, dzień 2 piątemu, dzień 3 szóstemu — najpierw przestrzeń, potem jej mieszkańcy.
Celowo i dobrze. Po każdym etapie refren: „I widział Bóg, że było dobre”. Świat jest z zamysłu, nie z przypadku, i jest dobry z natury.
Człowiek dostaje w tym porządku osobne miejsce: jest stworzony na obraz i podobieństwo Boże (łac. imago Dei), dostaje nakaz „czyńcie sobie ziemię poddaną”, czyli odpowiedzialność za stworzenie, i jest jedynym, do którego Bóg mówi w drugiej osobie.
Siedem dni, kliknij po kolei
Siódmy dzień to etiologia szabatu: opowieść, która tłumaczy, skąd wziął się istniejący obyczaj. Bóg odpoczywa, więc człowiek też ma prawo przestać pracować. W świecie, w którym niewolnik pracował codziennie, to był pomysł wywrotowy.
Styl biblijny
Punkt 9c. „Styl biblijny” to zestaw cech, które sprawiają, że tekst brzmi jak Biblia, nawet jeśli nie jest Biblią. Gdy pisarz naśladuje te cechy, mówimy o stylizacji biblijnej (np. Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego Mickiewicza).
Trzy cechy, które zawsze można wymienić: paralelizm składniowy, powtórzenia i refreny, zdania współrzędne spinane spójnikiem „i”. Do tego podniosłe słownictwo i symboliczne liczby, i odpowiedź jest pełna.
Ofiara Abrahama (Rdz 22)
Bóg wystawia Abrahama na próbę: każe mu złożyć w ofierze jedynego, umiłowanego syna Izaaka na górze Moria. Abraham nie protestuje. Wstaje wcześnie rano, zabiera syna, drewno i nóż, idzie trzy dni. Izaak pyta: „gdzie jest jagnię na ofiarę?”. Abraham odpowiada, że Bóg je sobie upatrzy. Wiąże syna, podnosi rękę — i w tej chwili anioł ją zatrzymuje. W zaroślach czeka baran na ofiarę zastępczą. Bóg błogosławi Abrahamowi za posłuszeństwo.
Problematyka i interpretacje
Próba wiary
Wiara to nie przekonanie, że Bóg ma rację, ale zaufanie wbrew rozumowi i uczuciom. Abraham nie rozumie rozkazu i nie przestaje wierzyć. Dlatego zyskał tytuł ojca wiary.
Kierkegaard: „Bojaźń i drżenie”
Abraham jako rycerz wiary: dokonuje „teleologicznego zawieszenia etyki”. Z punktu widzenia moralności jest niedoszłym mordercą, z punktu widzenia wiary — bohaterem. Tego paradoksu nie da się rozwiązać, można go tylko znieść.
Milczenie i samotność
Narrator nie zdradza ani jednego uczucia Abrahama. Trzy dni drogi opisane są jednym zdaniem. To lakoniczność stylu biblijnego: puste miejsce, które czytelnik musi wypełnić sam, i właśnie dlatego scena jest nieznośna.
Odrzucenie ofiar z ludzi
Interpretacja historyczno-kulturowa: ludy sąsiadujące z Izraelem składały ofiary z dzieci. Ta scena kończy się zamianą dziecka na barana, więc czyta się ją jako religijne „nigdy więcej” wobec takiej praktyki.
Prefiguracja: Izaak niosący na górę drewno na własną ofiarę zapowiada Chrystusa niosącego krzyż. Jedyny syn ofiarowany przez ojca zapowiada ofiarę Boga Ojca. A baran, który ginie zamiast człowieka, zapowiada Baranka Bożego. To najczęściej przywoływana prefiguracja w całym Starym Testamencie.
Toposy i motywy, które tu się rodzą: ofiara, próba, posłuszeństwo, milczenie Boga, relacja ojciec–syn. Frazeologizm: „abrahamowa wiara” o wierze bezgranicznej.
Księga Hioba
Punkt 10. Księga dydaktyczna (mądrościowa), powstała prawdopodobnie w V–IV w. p.n.e. Najtrudniejsze pytanie Biblii: dlaczego cierpi ktoś, kto na to nie zasłużył.
Hiob jest bogaty, zdrowy, ma dziesięcioro dzieci i jest sprawiedliwy. Nie ma zarzutów.
Szatan (hebr. ha-satan = oskarżyciel, prokurator) zakłada się z Bogiem, że Hiob jest pobożny tylko dlatego, że mu się dobrze powodzi. Bóg pozwala go wypróbować.
Hiob traci majątek, potem dzieci, na końcu zdrowie: pokrywa go trąd. Siedzi na popiele poza miastem i zeskrobuje rany skorupą.
Żona radzi: „przeklnij Boga i umrzyj”. Hiob odmawia.
Przychodzą trzej przyjaciele — Elifaz, Bildad i Sofar — i zamiast pocieszać, przekonują go, że musiał zgrzeszyć, bo inaczej by nie cierpiał.
Hiob nie przeklina Boga, ale domaga się odpowiedzi. Wzywa Go na rozmowę jak do sądu.
Bóg odpowiada z wichru — i nie tłumaczy się. Zadaje Hiobowi kilkadziesiąt pytań o ogrom stworzenia: gdzie byłeś, gdy zakładałem ziemię, czy umiesz zapanować nad morzem.
Hiob uznaje swoją małość i milknie. Bóg przywraca mu dwa razy więcej, niż miał.
Cytaty, które warto mieć w głowie: „Nagi wyszedłem z łona matki i nagi tam wrócę. Dał Pan i zabrał Pan, niech będzie imię Pańskie błogosławione”. I drugi, mocniejszy: „Czyż mamy przyjmować od Boga tylko dobro, a zła nie przyjmować?”.
Problematyka
Cierpienie niezawinione. Centralne pytanie: dlaczego sprawiedliwy cierpi, a łotrom się układa.
Spór z teorią odpłaty. Przyjaciele reprezentują pogląd, że dobro jest nagradzane, a zło karane już tu, na ziemi. Skoro cierpisz, zgrzeszyłeś. Księga tę teorię obala, bo Bóg na końcu przyznaje rację Hiobowi, a nie im.
Bezinteresowność wiary. Pytanie z zakładu nie dotyczy Hioba, tylko człowieka w ogóle: czy da się kochać Boga, nie dostając nic w zamian.
Milczenie Boga i granice ludzkiego poznania. Hiob nie dostaje wyjaśnienia, dostaje spotkanie. Odpowiedzią na cierpienie nie jest teoria, a obecność.
Bunt jako forma wiary. Hiob krzyczy, wyrzeka, żąda sądu z Bogiem — i to właśnie jest wiara, bo z kimś, kogo się nie uznaje, się nie rozmawia. Przyjaciele są poprawni i zostają skarceni.
Trzy terminy z zakresu
teodyceagr. theós = bóg + díke = sprawiedliwość
Próba pogodzenia istnienia Boga dobrego i wszechmocnego z istnieniem zła i cierpienia. Dosłownie: „usprawiedliwienie Boga”. Termin wprowadził Leibniz w 1710 r. Dylemat jest logiczny: jeśli Bóg chce usunąć zło i nie może, nie jest wszechmocny; jeśli może i nie chce, nie jest dobry. Księga Hioba jest literackim zapisem tego problemu, i to bez rozwiązania.
theatrum mundiłac. „teatr świata”
Topos: świat jest sceną, ludzie aktorami, Bóg reżyserem albo widzem. Człowiek gra rolę, której nie wybrał, według scenariusza, którego nie zna. W Hiobie dosłownie: zakład odbywa się nad jego głową, Hiob jest obserwowany z góry, a jego nieszczęście jest widowiskiem, o którym on sam nic nie wie. Czytelnik zna scenariusz, bohater nie — to ironia tragiczna.
unde malumłac. „skąd zło”
Pytanie o źródło i sens zła w świecie, jedno z fundamentalnych pytań filozofii i teologii. W Księdze Hioba postawione wprost i pozostawione otwarte. Wraca potem u Augustyna, u Leibniza, u Dostojewskiego i wszędzie, gdzie ktoś pyta „jak Bóg mógł do tego dopuścić”.
Nie pomyl:teodycea to próba odpowiedzi (usprawiedliwienie Boga), unde malum to samo pytanie (skąd zło), a theatrum mundi to obraz świata jako sceny. Pytanie, odpowiedź, metafora — trzy różne rzeczy.
Hiob poza Biblią
Hiob stał się toposem: oznacza człowieka doświadczonego cierpieniem ponad miarę, który nie traci wiary. Frazeologizmy: hiobowe wieści (wiadomości tragiczne, jedna po drugiej), cierpliwość Hioba. Wraca m.in. u Kochanowskiego w Trenach, u Mickiewicza, w Dżumie Camusa, w każdej rozmowie o Zagładzie.
Księga Koheleta
Punkt 11. Księga dydaktyczna, zwana też Księgą Eklezjastesa. Najbardziej nieoczywisty tekst Biblii: brzmi jak dziennik kogoś, kto przestał się łudzić, a jednak trafił do kanonu.
Mówi Kohelet, przedstawiający się jako „syn Dawida, król w Jeruzalem” (tradycja wiązała to z Salomonem, badacze datują księgę na III w. p.n.e.). Opowiada o serii eksperymentów na własnym życiu: sprawdził mądrość, przyjemności, bogactwo, wielkie budowy, władzę. Wniosek za każdym razem ten sam: wszystko hevel.
Dlaczego? Bo śmierć zrównuje mądrego z głupim, bo owoc pracy przejmie ktoś inny, bo „nic nowego pod słońcem”, a czas kręci się w kółko. Nad tym wszystkim stoi słynny poemat o czasie (Koh 3,1–8): „Wszystko ma swój czas... jest czas rodzenia i czas umierania, czas sadzenia i czas wyrywania”.
I jednak zakończenie nie jest rozpaczliwe: „Jedz chleb swój z radością i pij wino dobrej myśli”, a na końcu — „Boga się bój i przestrzegaj Jego przykazań, bo cały w tym człowiek”. Jedyne, co się nie rozsypuje, to odniesienie do Boga.
Trzy terminy z zakresu
eklezjastesgr. ekklesiastés = mówca w zgromadzeniu, kaznodzieja; od ekklesía = zgromadzenie
Grecki odpowiednik hebrajskiego Kohelet (od kahal = zgromadzenie). Oba słowa znaczą to samo: ten, kto przemawia do zgromadzenia, nauczyciel, kaznodzieja. Stąd druga nazwa księgi. Czyli „Kohelet” to nie imię, a funkcja.
vanitasłac. = marność, próżność, pustka
Od słynnego zdania z Wulgaty: Vanitas vanitatum et omnia vanitas — „Marność nad marnościami i wszystko marność”. Stąd topos vanitas: przemijalność i nietrwałość dóbr doczesnych. W sztuce rozpoznasz go po atrybutach: czaszka, zgaszona świeca, klepsydra, zwiędłe kwiaty, bańka mydlana, zepsuty owoc. Barok go ukochał.
hevelhebr. hevel = tchnienie, para, oddech, dym
Słowo tłumaczone jako „marność”, ale dosłownie znaczy parę z ust w mroźny dzień: coś, co widzisz na sekundę i już nie ma. Nie „nic nie ma sensu”, a „wszystko jest ulotne i nie da się tego uchwycić”. Hevel havelim to dosłownie „tchnienie tchnień”. Ta różnica w tłumaczeniu zmienia całą księgę: z nihilizmu robi się melancholijny realizm.
Puenta o tłumaczeniu: gdyby Hieronim przetłumaczył hevel jako „ulotność”, a nie vanitas, cała europejska kultura mówiłaby o Kohelecie inaczej. Jedno słowo w przekładzie zrobiło z zadumy nad kruchością manifest pogardy dla świata.
Interpretacje: pesymizm czy realizm
Czytanie pesymistyczne
wszystko jest bez sensu, bo kończy się śmiercią
mądrość nie daje przewagi, praca nie zostawia śladu
historia kręci się w kółko, nic nowego się nie zdarzy
księga jako najbardziej gorzki tekst Biblii
Czytanie realistyczne
to nie nihilizm, a zgoda na ograniczoność człowieka
skoro nie zatrzymasz czasu, ciesz się chwilą, którą masz
carpe diem, ale nie epikurejskie — z bojaźnią Bożą jako ramą
wyzwolenie: przestajesz gonić to, czego i tak nie utrzymasz
Porównanie, które dobrze wygląda w wypracowaniu: Horacjańskie carpe diem mówi „chwytaj dzień, bo nic więcej nie ma”. Kohelet mówi „chwytaj dzień, bo to dar, a resztą nie zapanujesz”. Ten sam nakaz, dwa różne światy za nim.
Księga Psalmów
Punkt 12: problematyka, podział tematyczny, cechy gatunkowe. 150 utworów, zwanych też Psałterzem. Jedyna księga Biblii, w której człowiek mówi do Boga, a nie Bóg do człowieka.
Problematyka
Psalm to rozmowa z Bogiem w każdej możliwej sytuacji: w zachwycie, w panice, w poczuciu winy, w gniewie, w podziękowaniu. Dlatego Psałterz czyta się jak zapis całego emocjonalnego zakresu człowieka. Pojawiają się w nim zdania bluźniercze („Boże mój, czemuś mnie opuścił”) obok hymnów zachwytu, i to w tej samej księdze.
relacja człowiek–Bóg oparta na zaufaniu, ale pozwalająca na skargę i wyrzut
kondycja ludzka: kruchość, przemijalność, zależność od Boga
sprawiedliwość: wołanie o nią, gdy świat jej nie zapewnia
modlitwa indywidualna i zbiorowa — psalmy służyły w świątyni jako pieśni liturgiczne
Autorstwo: tradycja przypisuje Psałterz królowi Dawidowi i około 73 psalmy są sygnowane jego imieniem. Realnie zbiór powstawał przez kilkaset lat i ma wielu autorów. Na sprawdzianie bezpieczna odpowiedź: tradycyjnie Dawid, faktycznie wielu autorów przez wieki.
Podział psalmów pod względem tematycznym
Punkt 12b, czyli pewne pytanie. Kliknij rodzaj, dostaniesz definicję i przykład.
Jeśli masz wymienić szybko: pochwalne (hymniczne), dziękczynne, błagalne, pokutne, królewskie (mesjańskie), dydaktyczne (mądrościowe), patriotyczne (syjońskie). Siedem nazw, a cztery pierwsze wystarczą w większości pytań.
Cechy gatunkowe psalmu
Punkt 12c. Psalm (gr. psalmós = pieśń przy akompaniamencie instrumentu strunowego, od psállein = szarpać struny) to utwór liryczny o charakterze modlitewnym, pierwotnie śpiewany przy harfie albo psalterionie.
podmiot liryczny zwraca się bezpośrednio do Boga — apostrofa, wołacz, druga osoba. To najważniejsza cecha gatunkowa.
charakter modlitewny i wyznaniowy: prośba, skarga, dziękczynienie albo uwielbienie
paralelizm składniowy — podstawowa zasada poezji hebrajskiej: druga część wersetu powtarza, przeciwstawia albo rozwija pierwszą
bogata metaforyka i symbolika: Bóg jako pasterz, skała, twierdza, tarcza, światłość
powtórzenia, anafory, refreny, wyliczenia
silna emocjonalność i gwałtowne przejścia nastroju w jednym utworze
pytania retoryczne i wezwania
brak rymów i regularnego metrum w oryginale; rytm buduje akcent i paralelizm, nie sylaby
często nagłówek z informacją o autorze, okazji i melodii
Trzy rodzaje paralelizmu, bo o to też pytają
rodzaj
na czym polega
przykład
synonimiczny
druga część powtarza myśl pierwszej innymi słowami
„Pan jest moim pasterzem, nie brak mi niczego”
antytetyczny
druga część przeciwstawia się pierwszej
„Pan zna drogę sprawiedliwych, a droga występnych zaginie”
syntetyczny
druga część rozwija i dopełnia pierwszą
„Wołam do Pana, a On mi odpowiada ze swej świętej góry”
Psalmy po polsku
Psałterz Dawidów (1579) Jana Kochanowskiego to nie przekład, a poetycka parafraza: Kochanowski ubrał psalmy w renesansową polszczyznę, rymy i regularny wiersz, których w oryginale nie ma. Dzieło życia, pisane kilkanaście lat, i zarazem największy popis możliwości polskiego języka w XVI w. Wcześniej: Psałterz floriański (XIV/XV w.) i Psałterz puławski (XV w.).
Pułapka: „przekład” i „parafraza” to nie to samo. Wujek i Tysiąclecia to przekłady. Kochanowski to parafraza, bo świadomie zmienia formę. Jeśli pytanie brzmi „kto przetłumaczył psalmy”, Kochanowski nie jest najlepszą odpowiedzią.
Apokalipsa św. Jana
Punkt 13: problematyka, terminy, sposób kreacji wizji, symbolika. Ostatnia księga Biblii, jedyna prorocka w Nowym Testamencie, napisana ok. 95 r. n.e. na wyspie Patmos.
Problematyka i interpretacja
Kluczowy kontekst: księga powstała w czasie prześladowań chrześcijan w cesarstwie rzymskim. To nie horror dla lubiących się bać, a list pocieszający do ludzi, których zabijano. Dlatego jej sens nie jest „będzie straszniej”, a „wytrzymajcie, bo zło przegra”.
walka dobra ze złem i jej z góry znany wynik: Bóg wygrywa
sąd ostateczny: nagroda dla wiernych, kara dla odstępców
pocieszenie i wezwanie do wytrwania dla prześladowanych
powtórne przyjście Chrystusa (paruzja) i koniec historii
nowe Jeruzalem: nowe niebo i nowa ziemia, świat odbudowany bez cierpienia i śmierci
sens cierpienia w czasie: obecny świat jest przejściowy, a krzywda nie jest ostatnim słowem
Dwa sposoby czytania:historyczny — Bestia to Rzym, Babilon to Rzym, 666 to zaszyfrowane imię Nerona, a księga opisuje konkretne prześladowanie; uniwersalny — to obraz każdej walki dobra ze złem w każdej epoce. Na sprawdzianie warto wspomnieć oba.
Trzy terminy z zakresu
eschatologiagr. éschatos = ostateczny + lógos = nauka
Nauka o rzeczach ostatecznych: śmierci, sądzie, końcu świata, zmartwychwstaniu, życiu wiecznym, niebie i piekle. To dział teologii, a nie gatunek. Apokalipsa jest tekstem eschatologicznym, bo o tych rzeczach mówi.
apokalipsagr. apokálypsis = odsłonięcie, objawienie
Trzy znaczenia, warto podać wszystkie: 1) objawienie tajemnic dotyczących końca świata; 2)gatunek literacki — wizyjna, symboliczna opowieść o rzeczach ostatecznych; 3) potocznie: katastrofa, zagłada. Uwaga na ironię: słowo znaczy „odsłonięcie”, a mówimy „apokaliptycznie niejasny”.
dies iraełac. „dzień gniewu”
Dzień Sądu Ostatecznego. Zwrot pochodzi z początku średniowiecznej sekwencji Dies irae, dies illa („Dzień gniewu, ów dzień”), będącej częścią mszy żałobnej. Stąd rozszedł się po całej kulturze: u Michała Anioła, w Requiem Mozarta i Verdiego, w Dies irae Kasprowicza.
Sposób kreacji apokaliptycznej wizji
Punkt 13c. To pytanie o środki, nie o treść, więc odpowiadaj nazwami zabiegów.
narracja pierwszoosobowa: „Ja, Jan... byłem na wyspie Patmos... i usłyszałem głos”. Relacja naocznego świadka, przez co wizja zyskuje autentyczność.
obrazowanie wizyjne, oniryczne: scenki następują jak w snach, bez logiki przyczynowej, piętrząc się jedna na drugą
fantastyka i monstrualność: hybrydy zwierząt, bestie wielogłowe i wielorogie, szarańcza z twarzami ludzi
kosmiczna skala i dynamizm: gwiazdy spadają, słońce czernieje, góry ruszają się z miejsca
hiperbolizacja — wszystko jest przesadzone i ogromne
symbolika liczb, barw i postaci, zamiast nazw wprost
stopniowanie grozy: siedem pieczęci, potem siedem trąb, potem siedem czasz — każda seria gorsza od poprzedniej
kontrast: zagłada obok ocalenia, ciemność obok światła, Babilon obok nowego Jeruzalem
styl podniosły: paralelizmy, powtórzenia, inwersja — czyli cechy stylu biblijnego w natężeniu
Dlaczego to wszystko symbolem, a nie wprost? Dwa powody. Po pierwsze, rzeczy ostatecznych nie da się opisać językiem codziennym, bo nikt ich nie widział. Po drugie, pisanie wprost „cesarz to bestia” kończyło się śmiercią. Symbol był równocześnie środkiem artystycznym i szyfrem.
Symbolika — kliknij kategorię
Punkt 13d, najbardziej punktowana część Apokalipsy. Liczby, barwy, postacie i czterech jeźdźców.
Czterech jeźdźców po kolei
Uwaga na kolejność: biały, czerwony (ryży), czarny, trupio blady. Tylko ostatni jeździec jest w tekście nazwany po imieniu — to Śmierć, a za nią idzie Otchłań. Trzech pierwszych identyfikujemy po atrybutach, a nie po nazwie.
Sprawdź symbole
Na kartkę
Minimum, które da się przeczytać w metrze między Wierzbnem a Politechniką. Pod spodem checklista całego zakresu — odhaczanie zapisuje się w przeglądarce, więc nie zniknie.
Definicje w jednym zdaniu
termin
jedno zdanie
symbol
obraz wieloznaczny, którego nie da się domknąć jedną interpretacją
alegoria
obraz o jednym, ustalonym przez tradycję znaczeniu, odczytywany jak rebus
motyw
powtarzalny element świata przedstawionego: postać, przedmiot, sytuacja
topos
motyw utrwalony w kulturze, wracający przez epoki ze stałym znaczeniem
Biblia
gr. „księgi”, od miasta Byblos handlującego papirusem
Testament
łac. „przymierze” — umowa Boga z ludźmi, nie dokument spadkowy
kanon
zbiór ksiąg uznanych za natchnione; katolicki: 73 księgi (46 + 27)
apokryf
księga o tematyce biblijnej, która nie weszła do kanonu
herezja
pogląd sprzeczny z oficjalną nauką Kościoła
agrafa
słowa Jezusa niezapisane w kanonicznych Ewangeliach
prefiguracja
osoba lub zdarzenie ze Starego Testamentu zapowiadające coś z Nowego
werset
najmniejsza jednostka podziału tekstu biblijnego, np. Rdz 1,1
kosmogonia
opowieść o powstaniu świata
teodycea
próba pogodzenia dobrego Boga z istnieniem zła
theatrum mundi
topos świata jako teatru, w którym człowiek gra cudzą rolę
unde malum
pytanie „skąd zło”
eklezjastes
gr. „mówca w zgromadzeniu”, odpowiednik hebr. Kohelet
vanitas
łac. marność; topos przemijalności dóbr doczesnych
hevel
hebr. tchnienie, para — słowo tłumaczone jako „marność”
eschatologia
nauka o rzeczach ostatecznych
apokalipsa
gr. odsłonięcie; objawienie o końcu świata i gatunek literacki
dies irae
łac. dzień gniewu, czyli Sąd Ostateczny
Liczby i daty
73 księgi w kanonie katolickim: 46 ST + 27 NT
150 psalmów
ST po hebrajsku (plus aramejski), NT po grecku
III–II w. p.n.e. Septuaginta — ST na grecki
IV/V w. Wulgata — Hieronim, cała Biblia na łacinę
1599 Biblia Wujka — z Wulgaty
1965 Biblia Tysiąclecia — z oryginałów
ok. 95 r. n.e. Apokalipsa, Patmos
Jedno zdanie o każdej księdze
Rodzaju — dwa opisy stworzenia; Bóg stwarza słowem i z niczego; ofiara Abrahama jako próba wiary i prefiguracja ofiary Chrystusa
Hioba — cierpienie niezawinione; obalenie teorii odpłaty; Bóg nie tłumaczy się, tylko przychodzi
Koheleta — wszystko jest ulotne jak para, więc ciesz się chwilą i bój się Boga
Psalmów — 150 modlitw, w których człowiek mówi do Boga wszystkim, co czuje
Apokalipsa — zaszyfrowana wizja końca, napisana żeby pocieszyć prześladowanych
Checklista zakresu
Jeśli przy którymś punkcie się zawahasz, nazwa punktu jest też nazwą zakładki. Wróć, kliknij, wróć tu i odhacz.
Fiszki
88 fiszek z całego zakresu. Kliknij kartę, żeby zobaczyć odpowiedź. Filtry zawężają zestaw do jednego działu.
kliknij, żeby odwrócić
Quiz
42 pytania z całego zakresu, w losowej kolejności, z wyjaśnieniem przy każdej odpowiedzi. Zły wynik oznacza tylko, że wiesz, co powtórzyć.